Cú sốc "Bát cơm sắt": Vì sao 247 triệu người Trung Quốc chọn làm tự do?

Sự bùng nổ của nền kinh tế gig tại Trung Quốc với 247 triệu lao động tự do đang tái định nghĩa khái niệm sự nghiệp, khi “bát cơm sắt” không còn là bảo chứng cho tương lai.

Tại một bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, Zhao Xiaoyu, 25 tuổi, đang nhanh nhẹn điều phối bệnh nhân qua những dãy hành lang chật ních. Dù sở hữu bằng cử nhân điều dưỡng, cô không mặc áo blouse trắng và cũng không nằm trong biên chế của bất kỳ cơ sở y tế nào. Zhao hiện là một “hộ tống y tế” toàn thời gian – một nghề nghiệp mới ra đời từ nhu cầu thực tế: hỗ trợ người bệnh làm thủ tục, xếp hàng khám và lấy kết quả xét nghiệm.

Thông qua một nền tảng số, Zhao thu về khoảng 6.000-8.000 nhân dân tệ (875-1.167 USD) mỗi tháng. Đối với cô, việc chấp nhận sự bấp bênh về thu nhập là cái giá xứng đáng để đổi lấy quyền chủ động thời gian, thay vì bị giam cầm trong những khung giờ hành chính gò bó. Câu chuyện của Zhao không đơn thuần là sự lựa chọn cá nhân, mà là lát cắt điển hình cho một cuộc dịch chuyển lao động quy mô lớn tại quốc gia tỷ dân.

Cuộc xoay trục lịch sử: Từ “biên chế trọn đời” đến lao động linh hoạt

Số liệu tính đến quý III/2025 cho thấy một con số gây sốc: khoảng 247 triệu người đang làm việc theo mô hình linh hoạt, chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động. So với mốc 200 triệu người năm 2021, đây là một sự tăng trưởng phi mã. Đáng chú ý, nhóm thanh niên dưới 24 tuổi hiện chiếm hơn một nửa lực lượng này, cho thấy một sự thay đổi tư duy sâu sắc trong thế hệ Gen Z.

Trong nhiều thập kỷ, lý tưởng nghề nghiệp của người Trung Quốc là “bát cơm sắt” (iron rice bowl) – những công việc ổn định trong cơ quan nhà nước hoặc tập đoàn lớn với chế độ đãi ngộ trọn đời. Tuy nhiên, mô hình này đang sụp đổ trước hai áp lực chính:

• Cạnh tranh khốc liệt: Số lượng sinh viên tốt nghiệp lập đỉnh mỗi năm tạo ra áp lực đào thải cực lớn, khiến tấm bằng đại học không còn là tấm vé thông hành vào văn phòng.
• Kiệt sức vì văn hóa “996”: Chế độ làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần đã vắt kiệt sức lao động, đẩy giới trẻ tìm kiếm những lối thoát ngoài hệ thống truyền thống.

Nền kinh tế gig (kinh tế việc làm tự do) hiện chia thành hai phân khúc rõ rệt. Một bên là lao động vật lý như tài xế công nghệ, shipper hoặc hộ tống y tế. Bên còn lại là lao động “trên mây” – những chuyên gia tận dụng kinh tế số. Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, sau khi rời bỏ công ty internet lớn đã phát triển các sản phẩm AI từ xa với thu nhập 400.000-500.000 nhân dân tệ/năm. Với Liu và những người như Bruce Tang (người làm nghề bạn đồng hành du lịch), công việc giờ đây là một phần của lối sống chứ không còn là một cái khung cố định.

Mặt tối của sự tự do: Khi “lưới an sinh” trở thành sự bất đắc dĩ

Tuy nhiên, sự tự do không dành cho tất cả mọi người. Đối với một bộ phận lớn lao động, việc gia nhập nền kinh tế gig không phải là lựa chọn vì đam mê, mà là phương thức sinh tồn duy nhất khi tăng trưởng kinh tế vĩ mô chậm lại. Sự ổn định giờ đây đã trở thành một loại “hàng hóa xa xỉ”.

Trên các nền tảng như Xianyu của Alibaba, một “nền kinh tế làm mọi thứ” đã hình thành. Người trẻ rao bán mọi kỹ năng từ dắt chó đi dạo, đổ rác hộ đến cả những dịch vụ kỳ lạ như “trò chuyện đêm khuya” để điều tra ngoại tình. Thậm chí, một thực trạng đau lòng đang diễn ra trong ngành y: nhiều bác sĩ với thu nhập sụt giảm 30-40% đã phải cởi bỏ áo blouse sau giờ làm để chạy xe giao đồ ăn nhằm chi trả nợ thế chấp nhà.

Một cuộc khảo sát năm 2025 chỉ ra rằng gần 80% lao động nền tảng số kiếm được chưa tới 2.000 nhân dân tệ/tháng – thấp hơn mức trung bình quốc gia. Để có được số tiền này, nhiều người phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày trong khi đơn giá mỗi đơn hàng liên tục bị ép xuống thấp bởi các thuật toán.

Vùng xám pháp lý và nỗ lực can thiệp từ Chính phủ

Rủi ro lớn nhất của lao động tự do là sự thiếu hụt an sinh xã hội. Không hợp đồng, không bảo hiểm, không lương hưu và không trợ cấp thất nghiệp là thực trạng chung. Li Shuai, một nhà sản xuất video độc lập, phải tự trích 1.800 nhân dân tệ mỗi tháng từ thu nhập bấp bênh để đóng bảo hiểm tự nguyện. Đây chính là “vùng xám pháp lý”, nơi mọi rủi ro được đẩy về phía người lao động.

Nhận thấy nguy cơ bất ổn xã hội, chính quyền Bắc Kinh đã công bố kế hoạch 12 điểm nhằm bảo vệ hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các biện pháp trọng tâm bao gồm:

• Kiểm soát thuật toán: Yêu cầu các nền tảng công nghệ minh bạch hóa “hộp đen” phân bổ công việc để tránh thao túng thu nhập.
• Công bằng tiền lương: Áp dụng các tiêu chuẩn trả lương tối thiểu cho lao động nền tảng.
• Gỡ bỏ rào cản hộ khẩu: Tách rời quyền lợi bảo hiểm y tế và lương hưu khỏi quy định hộ khẩu khắt khe để lao động di cư dễ dàng tiếp cận an sinh.

Sự can thiệp này cho thấy chính phủ Trung Quốc thừa nhận việc làm linh hoạt không còn là hiện tượng nhất thời mà đã trở thành cấu trúc dài hạn của thị trường lao động. Đối với nhiều người trẻ, câu hỏi hiện nay không còn là “chọn tự do hay ổn định”, mà là “có việc để làm hay không”.

Góc nhìn chuyên gia: Làn sóng rời bỏ “bát cơm sắt” phản ánh sự sụp đổ của niềm tin vào các mô hình ổn định truyền thống. Khi rủi ro trở thành một phần tất yếu của công việc, khả năng thích nghi và đa dạng hóa kỹ năng sẽ là vũ khí sinh tồn duy nhất. Liệu mô hình kinh tế gig có thể phát triển bền vững nếu thiếu một khung pháp lý bảo vệ thực chất, hay nó sẽ chỉ mãi là “lưới an toàn bất đắc dĩ” cho những người bị gạt ra lề thị trường lao động chính thức?

Bạn nghĩ sao về xu hướng làm việc tự do hiện nay? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận bên dưới!